Sáng kiến kinh nghiệm Rèn kĩ năng làm bài văn thuyết minh trong chương trình Ngữ Văn 8 THCS

hường là lấy chính bản thân tác phẩm) để làm sáng tó các đặc điểm ấy.
Những đề văn minh họa:
VD1: Thuyết minh về một tập truyện.
VD 2: Thuyết minh đặc điểm chính của truyện ngắn trên cơ sở những truyện đã học: Tôi đi học, Lão Hạc, Chiếc lá cuối cùng.
Dàn ý chung tham khảo cho thể loại văn học:
* Mở bài
- Giới thiệu khái quát về thể loại được thuyết minh.
* Thân bài
- Đưa ra giải thích, khái niệm về tên gọi của thể loại đó.
- Phạm vi thể loại này thường hay xuất hiện.
- Hình thức chủ yếu của thể loại đó bao gồm những đặc điểm nào: bằng, trắc, niêm, vần, ngắt nhịp...
* Kết bài
- Việc sử dụng thể loại văn học này có ý nghĩa gì trong việc thế hiện nội dung, tư tưởng của tác phẩm.
c. Thuyết minh về một phưong pháp (cách làm)
Thuyết minh về một phương pháp (cách làm) là hướng dẫn cho người khác cách thức tạo ra một sản phẩm nào đó. Đó có thể là một món ăn, một món đồ chơi... Khi người học giới thiệu, bản thân phải nắm chắc phương pháp (cách làm) đó và có thể người học đã có kinh nghiệm thực hiện qua. Khi thuyết minh, cần trình bày rõ ràng, dễ hiểu, khoa học về điều kiện, cách thức, trình tự,..làm ra sản phẩm và yêu cầu chất lượng đối với sàn phẩm đó.
*Những đề văn minh hoạ:
VD Giới thiệu bánh chưng ngày tết
VD 2: Giới thiệu món canh rau ngót
VD 3: Thuyết minh về cách làm đèn ông sao.
VD 4: Thuyết minh về món trứng đúc  thịt.
VD 5: Thuyết minh về cách làm món cơm rang thập cẩm.
VD 6: Thuyết minh về cách làm món bún riêu.
*Dàn ý chung tham khảo cho món ăn:
* Mở bài
Giới thiệu khái quát về món ăn gắn liền với tên một vùng miền nổi tiếng.
* Thân bài
- Nguyên liệu chuẩn bị.
- Các bước tiến hành chế biến:
+ Sơ chế nguyên vật liệu.
+ Làm chín thức ăn.
+ Bày trí món ăn.
+ Yêu cầu thành phẩm.
+ Cách thưởng thức món ăn.
* Kết bài
- Ý nghĩa văn hóa trong món ăn.
- Bày tỏ tình cảm của em về món ăn.
Dàn ý chung tham khảo cho món đồ chơi:
* Mở bài
- Giới thiệu khái quát về món đồ chơi.
* Thân bài
- Nguyên liệu chuẩn bị (vật liệu, dụng cụ thực hiện sản phẩm,.,,)
- Các bước thực hiện sản phẩm.
- Yêu cầu thành phẩm.
- Cách sử dụng sản phẩm.
* Kết bài
- Ý nghĩa của sản phẩm.
- Bày tỏ tình cảm của em về sán phẩm.
d. Thuyết minh về một danh lam thắng cảnh
Thuyết minh về một danh lam thắng cảnh là giới thiệu cho người đọc những hiểu biết về danh lam thắng cảnh đó. Trong bài thuyết minh, người học cẩn giới thiệu được vị trí, nét độc đáo xoay quanh danh lam thắng cảnh. Khi giới thiệu, bản thân người học phải có vốn kiến thức về danh lam thắng cảnh, kiến thức có được có thể do tham khảo sách vở, ti vi, hoặc đã từng trực tiếp đến tham quan. Nếu đó là di tích lịch sử. thì thường là nó sẽ gắn liền với kết cấu di tích, thời gian, sự kiện lịch sử, nhân vật, ýnghĩa của di tích đối với đất nước, địa phương.... Còn nếu đó là cảnh vật thì cần chú ý thuyết minh về nét đẹp độc đáo, nổi bật của nó. Để có được một bài thuyết minh về danh lam thắng cảnh hay thì lời giới thiệu ít nhiều có kèm theo miêu tả, bình luận thì sẽ hấp dẫn hơn, tuy nhiên bài giới thiệu phải dựa trên cơ sở kiến thức đáng tin cậy và có phương pháp thích hợp, lời văn cần chính xác và biểu cảm.
*Những đề văn minh họa
VD 1: Giới thiệu một danh lam thắng cảnh ở quê hương em.
VD 2: Giới thiệu danh lam thắng cảnh Vinh Hạ Long
VD 3: Giới thiệu Hồ Tây.
VD 4: Thuyết minh về chùa Một Cột
Dàn ý chung tham khảo:
* Mở bài
- Giới thiệu khái quát về danh lam thắng cảnh (tên gọi, vị trí địa lí, gắn liền với vùng miền nổi tiếng)
* Thân bài
-     Nguồn gốc, lịch sử, nhân vật lịch sử nào gắn liền.
-     Kết cấu, hình dạng của danh thắng.
-     Miêu tả vẻ đẹp của danh thắng.                                                            
-     Ý nghĩa của danh thắng trong lòng mỗi con người khi tham quan..
* Kết bài
-     Ý nghĩa văn hóa, tư tưởng của danh lam thắng cảnh đối với đất nước, địa phương.
- Bày tỏ suy nghĩ cùa em về danh lam thắng cảnh đó.
2.2.4. Hướng dẫn cho học sinh cách làm bài văn thuyết minh bằng một đề văn minh họa cụ thể.
Cho đề văn sau: "Thuyết minh về chiếc xe đạp "
a. Tìm hiểu đề và tìm ý
Tìm hiểu đề, có thể nói đây là thao tác mà đa phần học sinh hay bỏ qua vì tâm lí sợ mất nhiều thời gian và làm không kịp bài. Người học cần hiểu một điều, việc phân tích đề bài giúp cho chúng ta xác định đúng thể loại làm bài, làm đúng trọng tâm, không xa rời đề bài (dẫn dẫn đến lạc đề). Nó là bàn đạp giúp cho việc viết bài được tốt và nhanh hơn rất nhiều nếu không phân tích đề bài một cách kĩ lưỡng.
   Trong bước tìm hiểu đề, người học cần xác định một số điều sau đây:
          + Thể loại làm bài ở đây là gì?
          + Đối tượng cần thuyết minh là gì?
          + Khi thuyết minh ta cần hướng đến là cái gì?
-     Đối với thể loại làm bài, ta hãy xem trong đề bài có cụm từ "thuyết minh" hay "giới thiệu".
-     Đối với đối tượng cần thuyết minh, thường đối tượng là những vật dụng quen thuộc; con vật, loài cây gần gũi, một phương pháp (cách làm); một tác giả, tác phẩm,...
-     Khi thuyết minh, ta cần chú ý đến các đặc điếm, tính chất của đối tượng thuyết minh để từ đó mà lập dàn bài cho phù hợp.
Dựa trên đề bài đã cho ở trên, ta xác định:
a)  Thể loại làm bài: văn thuyết minh (có yêu cầu đề: Thuyết minh).
b)  Đối tượng cần phải thuyết minh: '"Chiếc xe đạp" - một phương tiện đi lại thông dụng của con người.
c)  Những điều cần lưu ý: đặc điểm, cấu tạo, tính chất, cách sử dụng, bảo quản,...
Tìm ý: đây là thao tác giúp cho người học viết tốt bài làm của mình nhờ vào các ý tìm được bằng cách đặt thật nhiều câu hỏi trong đầu mình về vấn đề đã xác định trong đề bài.
-     Khi tìm ý, người học cần thực hiện những bước sau đây:
      + Đọc thật kĩ lưỡng đề bài từ chữ đầu tiên cho đến chữ cuối cùng để nắm bắt nội dung chính.
      + Gạch chân những từ ngữ, hình ảnh ẩn dụ trọng tâm trong đề bài.
      + Đặt câu hỏi (là gì? thế nào? tại sao? ra sao?) cho những gì vừa gạch chân.
      + Hình thành các câu hỏi xoay quanh đề bài (Là gì? Vì sao? Như thế nào?).
Áp dụng vào đề bài trên, ta có:
-     Đọc kĩ đề bài.
-     Gạch chân từ ngữ, hình ảnh trọng tâm trong đề bài: Thuyết minh về chiếc xe đạp.
-     Đặt câu hỏi:
    + Chiếc xe đạp có nguồn gốc, xuất xứ ra sao?
    + Chiếc xe đạp có cấu tạo như thế nào?
    + Để tạo nên một chiếc xe đạp thì bao gồm những bộ phận nào?
    + Cách sử  dụng nó ra sao?
    + Cách bảo quản nó ra sao?
    + Em có suy nghĩ gì  về nó?
b. Lập dàn bài
Đây cũng là bước làm bài mà học sinh hay bỏ qua vì theo suy nghĩ của người học là "phí phạm thời gian". Khi lập dàn bài, tuỳ theo phong cách học tập của mỗi người mà có cách lập dàn bài khác nhau cho phù hợp. Có người thì lập dàn bài theo kiểu truyền thống (gạch đầu dòng), có người thì lập dàn bài theo dạng sơ đồ tư duy (một phát minh tuyệt vời của Tony Buzan). Dù cho người học có cách lập dàn bài kiểu gì thì dàn bài đó cũng phải có đầy đủ bố cục 3 phần: Mở bài, Thân bài, Kết bài. Ở đây, tôi nêu lại phương pháp truyền thống để người học tiện tham khảo.
Lập dàn bài
I. Mở bài
- Dẫn dắt vào đối tượng cần thuyết minh: là một trong những phương tiện đi lại của con người.
- Nêu ra đối tượng cần thuyết minh
II. Thân bài
1. Cấu tạo của chiếc xe đạp
- Hệ thống truyền động, hệ thống điều khiển, hệ thống chuyên chở.
- Hệ thống truyền động gồm:
+ Khung xe
+ Bàn đạp + trục giữa + ổ bi giữa + dây xích + đĩa + ổ líp + hai trục + ổ bi
+ Hai bánh trước, sau
- Hệ thống điều khiển gồm:
+ Ghi đông có hai tay cầm xoay được
+ Hai cái phanh lắp hai đầu tay cầm        
+ Hai tay cầm
+ Bộ phanh
- Hệ thống chuyên chở gồm:
+ Yên xe
+ Dàn đèo hàng hoặc giỏ đựng
2. Đặc điểm của xe đạp và cách sử dụng
- Người đi xe đạp ngồi lên xe, chân đạp bàn đạp làm trục xe chuyển động, đĩa chuyển động kéo dây xích làm chuyển động ổ líp và bánh sau, tạo lực đẩy cho xe tiến về phía trước. Đĩa răng cưa có đường kính lớn hơn đường kính ổ líp, số răng cưa của nó nhiều gấp hơn hai lần số răng cưa của ổ líp. Khi đĩa chuyển động một vòng thì ổ líp chuyển động hơn hai vòng. Ổ líp chuyển động làm bánh xe chuyển động theo. Đường kính bánh xe thường là 650 mm hay 700 mm, gấp 10 lần đường kính ố líp, khi ổ líp quay mội vòng thì bánh xe đã lăn được một quãng dài. Ổ líp quay nhanh sẽ làm xe chạy nhanh. Lúc đầu bánh xe làm bằng gỗ, khi chạy xe xóc rất dữ. Ngày nay người ta làm bánh xe bằng cao su, lốp ở ngoài, săm ở trong, khi bơm đủ hơi, có lực đàn hồi, xe chạy ít xóc hẳn.
- Hệ thống điều khiển gồm ghi đông có hai tay cầm xoay được qua cổ xe có ổ bi nhằm lái cho bánh xe trước đi theo phương hướng mong muốn. Hai cái phanh lắp hai đầu tay cầm, điều khiển cho tốc độ xe khi đang chạy nhanh có thể chậm lại. Hai tay cầm ở ghi đông vừa là tay lái, vừa là chỗ nắm để giữ cho người đi xe ngồi vững trên xe. Bộ phanh gồm tay phanh, dây phanh truyền sức ép xuống càng phanh làm cho má phanh ép vào hai bên vành xe tạo thành lực ma sát làm giảm tốc độ chuyển động của bánh xe và xe chạy chậm lại hoặc đứng hẳn lại khi cần thiết. Nhờ bộ phanh mà người đi xe có thể dừng xe theo ý muốn.
3. Ích lợi của xe đạp
- Là phương tiện giao thông rất tiện lợi trong cự li ngắn.
- Không gây ô nhiễm
- Là một cách vận động cơ thể rất tốt.
III. Kết bài
- Là một người bạn thân thiết của con người.
- Dù trong tương lai, nhiều phương tiện giao thông có phát triển đi chăng nữa thì xe đạp vẫn là phương tiện giao thông cá nhân không thể thiếu.
c. Viết bài
Đây là thao tác quan trọng - tạo lập văn bản hoàn chỉnh. Dựa trên dàn bài đã lập, người học cần phân bổ thời gian sao cho phù hợp với các phần. Lưu ý người học một số vấn đề sau:
-  Về mặt hình thức: Bài viết phải có đầv đủ 3 phần: Mở bài, Thân bài, Kết bài. Không mắc các lỗi thông thường: chính tả, cách dùng từ, câu cú, ngữ pháp, phân đoạn... ý phải rõ ràng, văn viết mạch lạc, trôi chảy.
- Về mặt nội dung: Viết đúng nội dung đề bài, đi đúng trọng tâm nội dung đề bài.
d. Đọc lại và sửa chữa
Đây là thao tác cuối cùng của việc thực hiện một bài văn hoàn chỉnh. Thao tác này giúp ta xem xét được tổng thể bài làm: có cân đối, đầy đủ ý, hay bị sai sót gì về các lỗi thông thường hay không, từ đó mà ta chỉnh sửa lại cho phù hợp. Cuối cùng rút ra được nhiều kinh nghiệm cho những bài viết sau.
* KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC:
 	Sau một thời gian áp dụng các giải pháp trên, tôi nhận thấy đại đa số học sinh đã có những chuyển biến tích cực trong những tiết học Văn, đặc biệt là kĩ năng làm bài văn thuyết minh đã được nâng lên rõ rệt. 
Học sinh hào hứng, chủ động, tích cực hơn với giờ học Văn, đặc biệt là trong các tiết học về văn thuyết minh. Học sinh nắm chắc phương pháp, kĩ năng làm văn thuyết minh. Các em biết tìm tòi, nghiên cứu, thu thập các thông tin, kiến thức trong sách vở và thực tế cuộc sống để tăng vốn kiến thức khi làm văn thuyết minh. Từ đó, các em chủ động hơn trong học tập, mạnh dạn trình bày những kiến thức mà mình hiểu biết, tìm tòi, thu thập được. 
Nói chung sự tiến bộ của các em thể hiện cụ thể qua từng tiết học, từng bài kiểm tra. Bài viết về văn thuyết minh nhiều em tiến bộ rõ ràng, nhiều em bài làm có chất lượng, diễn đạt trôi chảy, kiến thức phong phú và sâu sắc hơn. Bảng thống kê điểm số của học sinh qua bài khảo sát dưới đây phần nào thể hiện được hiệu quả của việc áp dụng sáng kiến này trong việc dạy môn Ngữ Văn của chúng tôi tại trường THCS.
Kết quả sau khi áp dụng sáng kiến vào giảng dạy ở các khối lớp 8 trường THCS nơi tôi đang giảng dạy như sau: 
Lớp/số lượng
Giỏi
Khá
Trung bình
Yếu
SL
%
SL
%
SL
%
SL
%

81/38
05
13,2
10
26,3
20
52,7
03
7,8
82/39
05
12,8
11
28,3
21
53,8
02
5,1
83/36
04
11,1
10
27,8
19
52,8
03
8,3
 	
Kết quả trên một lần nữa khẳng định lại rằng việc áp dụng sáng kiến “Rèn kĩ năng làm bài văn thuyết minh trong chương trình Ngữ Văn 8 THCS” vào dạy học thực sự có hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn nói chung và kĩ năng làm bài văn thuyết minh nói riêng.
3. Phần kết luận
3.1. Ý nghĩa, phạm vi áp dụng của đề tài: 
3.1.1. Ý nghĩa
Với những kinh nghiệm giảng dạy của mình, tôi đã nhận thức được rằng, mỗi tiết dạy là cả một kho kiến thức quý báu, là cả một bầu trời kinh nghiệm cần tích lũy. Các tiết dạy được thực hiện trong nhà trường, qua thực tế dạy học, tôi thấy rằng việc rèn kĩ năng làm văn thuyết minh cho học sinh lớp 8 hết sức cần thiết, hữu ích. Bởi vì văn thuyết minh là một trong những kiểu văn bản rất quen thuộc và phổ biến trong cuộc sống và sáng tạo văn chương. Văn bản này giúp người đọc, người nghe nhận biết được những đặc điểm, tính chất nổi bật của sự vật, sự việc... Làm cho đối tượng thuyết minh hiện lên một cách cụ thể như nó vốn có trong cuộc sống. Với ý nghĩa ấy việc rèn luyện kĩ năng làm văn thuyết minh là rất cần thiết. Đây là loại văn bản có tác dụng lớn trong việc tái hiện đời sống, hình thành óc quan sát và khả năng nhận xét đánh giá của học sinh, giúp học sinh cảm nhận cuộc sống và văn học sâu sắc hơn.
Qua kết quả thực nghiệm của bản thân, tôi thấy việc rèn kĩ năng làm văn thuyết minh cho học sinh đã kích thích hứng thú học tập trong học sinh, giúp các em hiểu rõ về văn thuyết minh và nắm được phương pháp, cách làm và các kĩ năng cần thiết để từ đó viết văn được tốt hơn. Học sinh có ý thức tìm tòi thông tin cho bài văn thuyết minh từ sách vở, báo chí, in-tơ-nét, người thân trong gia đình và từ chính thực tế cuộc sống. Từ đó, học sinh cảm thấy tự tin hơn khi học và làm văn thuyết minh, học sinh thêm yêu thích và đam mê với bộ môn Ngữ văn. 
3.1.1. Phạm vi áp dụng:
Sáng kiến được xây dựng từ việc tích lũy những kinh nghiệm của bản thân trong khi giảng dạy các tiết về văn thuyết minh ở các lớp khối 8. 
Sáng kiến này có thể áp dụng lâu dài và rộng rãi cho giáo viên và học sinh trong tiết dạy về văn thuyết minh thuộc phân môn Tập làm văn/Viết của bộ môn Ngữ văn cấp THCS.	
3.2. Kiến nghị, đề xuất: 
a. Đối với trường thcs
Tạo điều kiện cho giáo viên trong tổ chuyên môn có thời gian sinh hoạt chuyên môn thường xuyên hơn.
Tổ chuyên môn cần đưa các dạng bài viết Tập làm văn vào các buổi sinh hoạt tổ để cùng nhau thảo luận rút ra phương pháp hướng dẫn cho HS làm bài tốt nhất, đặc biệt đưa phương pháp dạy kiểu bài văn thuyết minh vào thể nghiệm tại trường.
Hàng năm nên tổ chức cho các em đi ngoại khóa để các em tìm hiểu kiến thức từ thực tế. Từ đó giáo dục các em ý ‎ thức bảo vệ thiên nhiên, môi trường, di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, bảo vệ đất nước, bảo vệ chủ quyền.
b. Đối với phòng GD&ĐT huyện:
Để giúp cho việc giảng dạy các tiết học về văn thuyết minh có hiệu quả cao hơn, kính mong các cấp quản lý tổ chức Hội thảo chuyên đề về dạy học văn thuyết minh trong trường THCS để các giáo viên trao đổi, học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau.
Trên đây là sáng kiến của bản thân tôi nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng trong bộ môn Ngữ văn nói chung và kĩ năng làm văn thuyết minh cho học sinh lớp 8 nói riêng. Mặc dù đã có nhiều cố gắng song không tránh khỏi sự thiếu sót. Rất mong nhận được sự góp ý, xây dựng của các đồng chí, đồng nghiệp để sáng kiến kinh nghiệm được hoàn thiện hơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn ở bậc trung học cơ sở trong những năm tiếp theo. 
Tôi xin chân thành cảm ơn!